W dniu 15 października w Archiwum Państwowym została odsłonięta tablica pamiątkowa ku czci profesora Włodzimierza Dworzaczka historyka a przede wszystkim wielkiego genealoga ufundowana przez Archiwum Państwowe w Poznaniu oraz Towarzystwo Genealogiczno - Heraldyczne w Poznaniu.

Wystawę można oglądać do końca 2006 roku, w godzinach 8.00-18.30 w budynku Archiwum Państwowego w Poznaniu przy ul. 23 Lutego 41/43.

Prof. Włodzimierz Dworzaczek urodził się 15 października 1905 r. w Mińsku. Pochodził ze spolonizowanej rodziny czeskiej, która do Polski przybyła pod koniec XVIII stulecia. Ojciec jego - Włodzimierz pracował w firmie handlowej w Mińsku Litewskim, gdzie później był również nauczycielem w gimnazjum. Matką była zaś Maria z Ziemięckich pochodząca z rodziny ziemiańskiej. Jak pisał Profesor w swym życiorysie: "szkoły średnie zaczęte w Mińsku w r. 1915 ukończyłem w Poznaniu w Gimnazjum im. Karola Marcinkowskiego, zdając maturę w r. 1925". Oryginalne świadectwo dojrzałości zachowało się do dziś. Podobnie, jak niektóre dokumenty z Uniwersytetu Poznańskiego, gdzie W. Dworzaczek zapisał się na studia historyczne zaraz po maturze. Będąc zaś jeszcze uczniem gimnazjum prowadził pierwsze kwerendy genealogiczne w Bibliotece Poznańskiego Tow. Przyjaciół Nauk oraz w Bibliotece Raczyńskich. Dając korepetycje z przedmiotów humanistycznych zarabiał swoje pierwsze, niewielkie pieniądze, za które zaczął kupować książki historyczne. W krótkim czasie zgromadził spory księgozbiór.

Jako student historii uczęszczał na seminarium prof. Adama Skałkowskiego. Niespodziewanie w 1928 r. W. Dworzaczek, mający już pewien dorobek w badaniach genealogicznych, otrzymał w drodze zapisu testamentowego zgromadzone przez Artura Reiskiego materiały do kontynuacji Herbarza Polski Adama Bonieckiego. Jak sam pisał: "W ostatnim roku studiów dostałem stypendium z Funduszu Kultury Masowej na kontynuowanie wydawnictwa A. Bonieckiego Herbarz Polski. Pracy nad tym wydawnictwem poświęciłem swój czas aż do wojny, zbierając uzupełnienia w Warszawie nawet i podczas jej trwania".

W. Dworzaczek ukończył studia w 1932 r. Zdał od razu egzamin doktorski i stopień naukowy otrzymał za rozprawę pt. Wojewoda Ksawery Działyński. Później nie podjął stałej pracy, lecz zajął się kwerendami genealogicznymi, zwłaszcza w materiałach archiwalnych pochodzących z wielkopolskich archiwów dworskich oraz z kancelarii parafialnych. W latach 1931-1939 uzupełnił zespół A. Reskiego prawie stu tysiącami regestów z archiwów poznańskich i warszawskich oraz z ponad 200 archiwów parafialnych Wielkopolski. Ukończył XVII tom Herbarza (litera M). Zaś w latach 1935-1943 pisał - korzystając z mecenatu Hrabiego Adama Tarnowskiego z Dzikowa - pracę o rodzinie Tarnowskich. Opracował wtedy pięć biogramów rodzin Bnińskich i Hutten-Czapskich w Polskim Słowniku Biograficznym. W 1938 r. wydał drukiem pracę Schlichtingowie w Polsce - szkic genealogiczno-historyczny. W czasie okupacji prowadził kwerendę w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie. Sporządził tam regesty ok. 200 ksiąg wyroków Trybunału Piotrkowskiego. Spłonęła w drukarni jego monografia Ksawery Działyński. Podczas Powstania Warszawskiego spłonął XVII tom Herbarza. Ocalał jedynie rękopis Tarnowskich.

Po powstaniu W. Dworzaczek wyjechał do Krakowa, gdzie rejestrował straty mienia kulturalnego w dworach małopolskich. W tymże czasie zaczął ponownie zbierać materiały do kontynuowania Herbarza w Archiwum Państwowym w Krakowie. Jesienią 1945 r. W. Dworzaczek powrócił do Poznania. Tu prof. G. Labuda namówił go do podjęcia pracy na Uniwersytecie. Najpierw był asystentem - wolontariuszem w Katedrze Historii na Wydziale Humanistycznym, a później - od 1946 r. zatrudniony był jako adiunkt. W 1955 r. otrzymał tytuł docenta. Publikował niewiele. W 1952 r. ukazała się praca Dobrowolne poddaństwo chłopów, zaś w 1957 r. wydawnictwo źródłowe Akta sejmikowe województw poznańskiego i kaliskiego z lat 1572-1616 (kontynuacja - z lat 1616-1632 ukazała się w 1962 r.). Publikacja ta zawierała lauda, instrukcje, uniwersały królewskie, protestacje, diariusze i mowy. Było to ważne źródło do dziejów parlamentaryzmu w Polsce.

Po wielu latach od przygotowania ukazała się drukiem Liber generationis plebeanorum (Liber chamorum) Waleriana Nekandy Trepki. Przy wydaniu tego ważnego wydawnictwa źródłowego współpracowali też Julian Bartyś i Zbigniew Kuchowicz.

O kwestii przekraczania granic dzielących poszczególne stany traktowała rozprawa W. Dworzaczka pt. Przenikanie szlachty do stanu mieszczańskiego w Wielkopolsce w XVI i XVII w. opublikowana w 1956 r. w "Przeglądzie Historycznym". Wkrótce, w 1957 r. W. Dworzaczek otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego, zaś w 1968 r. - profesora zwyczajnego. W latach 1958-1973 był kierownikiem Katedry (później Zakładu) Historii Kultury Polskiej na Wydziale Filologicznym.

Prof. W. Dworzaczek będąc dydaktykiem uniwersyteckim pozostał wierny swojej pasji - genealogii. Prowadził zajęcia z nauk pomocniczych historii, wykładał kursowo historię Polski XVI-XVIII w., historię kultury polskiej. Miał wykłady monograficzne, np. "Geneza i rozwój sejmu polskiego XV-XVIII w." Studenci chętnie przychodzili do niego na seminarium. Profesor wypromował 215 magistrów oraz 12 doktorów. Popularyzował też historię w gawędach radiowych.

Odkąd przybył do Poznania regestował wielkopolskie archiwalia: księgi grodzkie, ziemskie, parafialne. Kontynuował, zaczęte jeszcze przed wojną, badania społeczno-genealogiczne nad szlachtą wielkopolską. Wartość nowocześnie podejmowanych badań genealogicznych dla historii społecznej wszystkich warstw uzasadnił w artykule zawartym w jubileuszowym numerze "Roczników Historycznych" w 1957 r. pt. Skład społeczny wielkopolskiej reprezentacji sejmowej w latach 1572-1655.

Wyjątkowe znaczenie mają wypisy źródłowe obejmujące ponad 300 tysięcy regestów. Są to Materiały historyczno-genealogiczne do dziejów wielkiej własności w Wielkopolsce. Obejmują one gotowe genealogie szlachty wielkopolskiej na litery A-B, L-O i częściowo P.

Prof. W. Dworzaczek swoje credo metodologiczne wyłożył w systematycznym podręczniku genealogii, jedynym polskim tego typu kompendium w polskiej literaturze historycznej - Genealogia wydanym w 1959 r. Aneksem do podręcznika jest monumentalny tom zawierający 182 tablice genealogiczne rodów monarszych Polski i państw ościennych.

Kolejnym dowodem erudycji i pracowitości W. Dworzaczka była monografia dziejów Tarnowskich: t. 1 Leliwici - Tarnowscy. Z dziejów możnowładztwa małopolskiego XIV-XV w. wydana w 1971 r. oraz t. 2 Hetman Jan Tarnowski - wyd. w 1985 r.
Znacząca część dorobku Profesora to ok. 200 artykułów w Polskim Słowniku Biograficznym, recenzje z dzieł heraldyki europejskiej. Był konsultantem wydawnictw i prac naukowych genealogiczno-heraldycznych.

Prof. W. Dworzaczek zmarł 23 września 1988 r. w Poznaniu.

Zobacz bibliografię

Oprac. na podst. B. Wysocka, Włodzimierz Dworzaczek 1905-1988, [w:] Wybitni historycy wielkopolscy, Poznań 1989, s. 438-446.

Archiwum Państwowe przygotowało również w swojej siedzibie wystawę poświęconą Profesorowi. Celem wystawy było przybliżenie postaci wielkiego genealoga a także wieloletniego, jednego z najbardziej znamienitych użytkowników Archiwum. Eksponaty zgromadzone zostały dzięki uprzejmości pani profesor Jolanty Dworzaczkowej, pani dr Anny Domalanus, kierownika Archiwum Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza oraz pana profesora Tomasza Jasińskiego, dyrektora Biblioteki Kórnickiej.

Zamierzeniem wystawy było nie tylko przedstawienie sylwetki Profesora jako genealoga i historyka, ale również próba zobrazowania jego kariery zawodowej i życia prywatnego.

Eksponaty podzielone zostały na pięć grup: młodość, studia, praca zawodowa, "Genealogia", publikacje.

Wystawę otwiera zdjęcie z czasów studenckich (1) oraz kalendarium życia. W tej części zgromadzono także: oryginał świadectwa dojrzałości z 1925 roku z Państwowego Gimnazjum im. Karola Marcinkowskiego (2) wyciąg z metryki chrztu z 1931 (3) roku, najstarszy eksponat, pochodzący z 1913 roku, zdjęcie przedstawiające 8-letniego profesora wraz z bratem Augustynem na balu przebierańców.(4). Tu możemy również oglądać kartę meldunkową rodziny Dworzaczków, pochodzącą z zasobu Archiwum Państwowego w Poznaniu. Interesująca jest również nadpalona kennkarta Włodzimierza Dworzaczka; udostępniona przez Panią Profesor Jolantę Dworzaczkową z wyjaśnieniem, że uszkodzenia dokonał Profesor obawiając się iż zawód "Sippenforscher" może mu przyczynić kłopotów w nowej powojennej rzeczywistości.(5).

Kolejna grupa materiałów dotyczy lat studenckich i okresu przedwojennego. Umieszczono tutaj własnoręcznie spisany przez Profesora przebieg studiów, oryginał i duplikat legitymacji studenckich. Na podaniu o dopuszczenie do egzaminu doktorskiego napisanym przez Profesora widnieje również podpis jego ojca Włodzimierza Dworzaczka, kwitującego odbiór pracy doktorskiej. Ciekawym eksponatem jest kolorowa karykatura Bogdana Hutten-Czapskiego wykonana przez Profesora świadcząca o sporym talencie rysunkowym (6). Całość uzupełniona została dwoma zdjęciami z pobytu we Włoszech w 1946 (7) oraz oryginalną laską profesora.

Na wystawie zgromadzono również materiały dotyczące etapów pracy zawodowej i kariery naukowej. Tę kolekcję materiałów rozpoczyna umowa o pracę z Uniwersytetem Poznańskim z 1946 roku, dalej widzimy mianowanie na adiunkta z 1946 roku, nadanie tytułu profesora nadzwyczajnego z 1957 roku, nadanie tytułu profesora zwyczajnego z 1968 roku oraz świadectwo pracy z 1975 roku. Materiały zostały wzbogacone zdjęciem profesora z lat sześćdziesiątych na tle kultowej w owym czasie Syrenki (tu należy dodać iż samochód ten nie był własnością profesora) 8)oraz zdjęciem z 1984 r. z uroczystości odnowienia doktoratu (9).

Szczególnie wyeksponowano materiały powstałe w wyniku badań genealogicznych. Zgromadzono w tej części notatki odręczne Profesora, oprawione rękopisy regestrów z ksiąg grodzkich i ziemskich, maszynopis materiałów genealogicznych oraz księgę grodzką poznańska z metryczką z wpisem Profesora z 1957 roku. Eksponaty zostały urozmaicone kopią rysunku profesora, odnalezionego na wewnętrznej okładce Książeczki legitymacyjnej - "Typowego" jak poinformowała Pani profesor Jolanta Dworzaczkowa.(10)

Odrębna część wystawy poświęcona została pracy przy powstaniu "Genealogii". Można tu zobaczyć niewielką ilość odręcznych fiszek (olbrzymi katalog fiszek przechowywany jest w Bibliotece Kórnickiej), sporządzonych podczas badań oraz egzemplarz "Genealogii" z tablicami podklejonymi na płótnie, w oryginalnym formacie, pochodzący z księgozbioru Biblioteki Kórnickiej. W tej grupie umieszczono także komunikat Eugenii Triller "Na marginesie "Genealogii" W. Dworzaczka".

Wystawę zamykają materiały zawierające ocenę pracy Profesora oraz wybrane publikacje. Wyeksponowano tu między innymi ocenę doktoratu napisaną w 1931 roku przez profesora Adama Skałkowskiego (11), fragment opinii o pracy naukowej autorstwa prof. Henryka Łowmiańskiego oraz załącznik do wniosku o nadanie tytułu profesora zwyczajnego z 1965 z informacjami o doktorantach profesora W. Dworzaczka.
Wystawę można oglądać w holu Archiwum Państwowego do 15 stycznia 2008 roku.