Archiwum Państwowe w Poznaniu

Nasze oddziały:

GNIEZNO

Archiwum Państwowe w Poznaniu
Oddział w Gnieźnie
ul. Jana III Sobieskiego 20
62-200 Gniezno

+48 (61) 426-18-17
e-mail: gniezno@poznan.ap.gov.pl
e-mail: appog92@poczta.onet.pl

Kierownik mgr Marek Szczepaniak

Pracownia naukowa:
poniedziałek - piątek, 9.00 - 15.00

Udostępnianie zbiorów:
Pracownia naukowa czynna jest od poniedziałku do piątku w godz. od 8°° do 15°°. Informacje na temat zasobu udzielane są w godzinach urzędowania telefonicznie, listownie, w formie elektronicznej i ustnie na miejscu. Istnieje możliwość sporządzenia kopii kserograficznych.

Informacje o zasobie:
W skład zasobu gnieźnieńskiego Oddziału Archiwum Państwowego w Poznaniu wchodzą akta
z części terenów obecnych powiatów gnieźnieńskiego i wrzesińskiego, a częściowo także jarocińskiego, międzychodzkiego, obornickiego, szamotulskiego i wągrowieckiego.
Jest to dokumentacja wytworzona w XIX i XX wieku. Spośród akt urzędów administracji państwowej i samorządowej szczebla powiatowego z okresu międzywojennego posiadamy akta Starostw Powiatowych w Gnieźnie, Wągrowcu, Witkowie i Wrześni. Stanowią one źródło do poznania działalności organizacji sportowych, kulturalnych, gospodarczych i politycznych zarówno polskich jak i niemieckich. Akta Wydziałów Powiatowych z tych samych miejscowości zawierają informacje dotyczące budżetów powiatowych, podatków lokalnych oraz działalności przedsiębiorstw samorządowych - m.in. Kolei Powiatowej. Funkcjonowanie organów administracji samorządowej i państwowej po II wojnie światowej, dzieje polityczne, społeczne
i gospodarcze Ziemi Gnieźnieńskiej, Wągrowieckiej i Wrzesińskiej obrazują akta Starostw Powiatowych i Powiatowych Rad Narodowych z lat 1945 - 1950, Prezydiów Powiatowych
i Prezydiów Miejskich Rad Narodowych z lat 1950 - 1973, Urzędów Powiatowych z lat 1973 - 1975, Prezydiów Gromadzkich Rad Narodowych z lat 1954 - 1972, Rad Narodowych z lat 1973 - 1990, urzędów miejskich, miejsko - gminnych i gminnych z lat 1973 - 1990.
Z akt wcześniejszych, na szczególną uwagę zasługują akta miast Czerniejewa, Gołańczy, Kłecka, Miłosławia, Powidza, Pyzdr, Skoków, Wągrowca, Witkowa, Wrześni, a szczególnie liczący ponad 2700 jednostek archiwalnych zespół "Akta miasta Gniezno" z lat 1772 - 1950. Stanowi on niezastąpione źródło do dziejów pierwszej stolicy Polski w okresie zaboru pruskiego i dwudziestolecia międzywojennego. Cenny poznawczo materiał zawierają akta gmin powiatów gnieźnieńskiego, jarocińskiego, międzychodzkiego, obornickiego, szamotulskiego, wągrowieckiego i wrzesińskiego. Sięgające często pierwszej połowy XIX wieku, zawierają bogaty materiał do dziejów wsi od czasów rozpadu stosunków feudalnych aż do okresu kolektywizacji w latach stalinowskich.
W skład zasobu gnieźnieńskiego Oddziału Archiwum Państwowego w Poznaniu wchodzi także dokumentacja wytworzona przez urzędy administracji specjalnej. Wśród nich wymienić należy akta Powiatowego Urzędu Rozjemczego do Spraw Majątkowych Gospodarstw Wiejskich w Gnieźnie z lat 1933 - 1939, Urzędu Skarbowego we Wrześni z lat 1945 - 1950 i Powiatowego Inspektoratu Statystycznego we Wrześni z lat 1950 - 1973. W grupie tej szczególnie interesujący zespół archiwalny tworzą materiały Nadleśnictwa Powidz - Skorzęcin z lat 1797 - 1855.
Zespół ten zasługuje na uwagę, zwłaszcza ze względu na niewielką ilości zachowanych akt
z okresu Prus Południowych.
Spośród akt instytucji wymiaru sprawiedliwości w zasobie gnieźnieńskiego archiwum znajdują się szczątki zespołów akt sądów w Gnieźnie, Jarocinie, Pyzdrach, Wągrowcu i Wrześni.
Ciekawy poznawczo materiał zawierają zwłaszcza akta wieczyste Sądu Rejonowego we Wrześni obejmujące okres XIX i XX wieku. Ponadto w skład zasobu archiwum wchodzą księgi notarialne prowadzone przez notariuszy z terenu powiatów gnieźnieńskiego, jarocińskiego
i wrzesińskiego w XIX wieku i dwudziestoleciu międzywojennym.
Akta szkół, instytucji oświatowych i kulturalnych, to materiały wytworzone przez Inspektoraty
i Dozory Szkolne, Państwowe Gimnazjum im. Bolesława Chrobrego w Gnieźnie, szkoły pedagogiczne w Wągrowcu i Teatr im. Aleksandra Fredry w Gnieźnie. Szczególnie interesujące dla badaczy są materiały z okresu strajków szkolnych w zaborze pruskim na początku XX wieku.
Akta instytucji finansowych stanowią grupę niewielką, ale różnorodną. Wśród nich na uwagę zasługują akta Komunalnych Kas Oszczędności obejmujące łącznie lata 1877 - 1950. Ponadto do grupy tej należą stosunkowo nieliczne akta banków i oddziałów z Gniezna i z Wrześni.
Liczną, a rzadko do tej pory wykorzystywaną grupę, stanowią akta przedsiębiorstw i instytucji gospodarczych. Wśród nich ciekawe materiały zachowały się w aktach "Cukrowni Grabski, Jescheck i Spółka w Gnieźnie" z lat 1882 - 1945.
Oddział w Gnieźnie przechowuje również w charakterze depozytów akta będące własnością Archiwum Państwowego w Poznaniu. W grupie tej zespołem o szczególnej wartości są akta Komisji Kolonizacyjnej dla Prus Zachodnich i Poznańskiego w Poznaniu z lat 1886 - 1918. Prawie dziewiętnaście tysięcy jednostek archiwalnych wchodzących w skład zespołu, stanowi bogaty materiał źródłowy do poznania stanu gospodarczego majątków i gospodarstw rolnych na terenie zaboru pruskiego pod koniec XIX i na początku XX wieku. Znaczna ilość dokumentacji zawiera informacje na temat wyposażenia szkół i kościołów, listy osadników, plany melioracji pół, budowy dróg, mostów i zakładów przemysłu spożywczego.
Biblioteka Oddziału w Gnieźnie zawiera bogaty zbiór dzienników ustaw i dzienników urzędowych pruskich, niemieckich i polskich oraz lokalnej prasy polsko- i niemieckojęzycznej ukazującej się w XIX i XX wieku.

Dzieje Oddziału.
Powiatowe Archiwum Państwowe w Gnieźnie powstało w 1952 roku. Swoim zasięgiem obejmowało wówczas miasto Gniezno oraz powiaty gnieźnieński, wągrowiecki i wrzesiński
z województwa poznańskiego i powiat mogileński z województwa bydgoskiego. W 1956 r. powiat mogileński przekazano do kompetencji Archiwum Państwowego w Bydgoszczy a PAP
w Gnieźnie przejęło powiat jarociński. Pierwsze akta trafiły do archiwum gnieźnieńskiego w 1953 r. Już pod koniec lat pięćdziesiątych zasób wynosił 310 metrów bieżących i nadal wzrastał. W roku 1976 PAP w Gnieźnie zostało zlikwidowane. Początkowo cały zasób, tj. ok. 470 mb akt, planowano przenieść do Poznania. Ostatecznie, ze względu na brak miejsca, z pomysłu tego zrezygnowano. Pozostawiona w Gnieźnie placówka archiwalna ukonstytuowała się jako Archiwum Państwowe w Poznaniu Ekspozytura w Gnieźnie. Była jedną z pięciu ekspozytur działających w sieci archiwów podległych NDAP na terenie kraju. Pełniła w tym czasie de facto funkcję magazynu dla rzadko wykorzystywanych przez użytkowników materiałów archiwalnych.
W 1996 r. Archiwum Państwowe w Poznaniu pozyskało na terenie Gniezna budynek przeznaczony na cele archiwalne. Z dniem 1 stycznia 1997 r. zarządzeniem Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych powołany został gnieźnieński Oddział Archiwum Państwowego w Poznaniu.

KONIN

Archiwum Państwowe w Poznaniu
Oddział w Koninie
ul. 3 Maja 78
62-500 Konin
+48 (63) 246-71-32
+48 (63) 242-92-77
+48 (63) 246-74-56

e-mail: konin@poznan.ap.gov.pl
e-mail: appok54@poczta.onet.pl

Kierownik mgr Piotr Rybczyński

Pracownia naukowa:
poniedziałek - piątek, 9.00 - 15.00

Informacje o zasobie:
Zasób Archiwum Państwowego w Poznaniu Oddział w Koninie tworzą akta administracji ogólnej i samorządu terytorialnego, akta administracji specjalnej, akta sądowe i notarialne, księgi wieczyste dawne (księgi hipoteczne), akta banków i komunalnych kas oszczędności
i innych instytucji życia gospodarczego oraz akta organizacji społecznych i partii politycznych. Najstarsze archiwalia pochodzą z końca XVIII w., najmłodsze sięgają roku 1999.
Oddział w Koninie jest jedynym oddziałem Archiwum Państwowego w Poznaniu istniejącym na terenie byłego zaboru rosyjskiego oraz posiadającym akta tzw. kancelarii polskiej i rosyjskiej.
Generalnie rzecz ujmując stopień zachowania materiałów archiwalnych jest bardzo zróżnicowany w zależności od okresu chronologicznego, szczebla administracyjnego i obszaru.
W odniesieniu do władz administracji ogólnej szczebla powiatowego sprzed 1914 r. jest on wręcz znikomy. Brak zachowanych akt z okresu zaboru pruskiego oraz Księstwa Warszawskiego. W latach 1815-1866 większą część obecnego województwa konińskiego obejmował ówczesny powiat koniński (do 1837 r. obwód), natomiast południowo-wschodnia część omawianego regionu (rejon turecki) przynależała do pow. kaliskiego. Zespół akt Naczelnik Powiatu Konińskiego liczy zaledwie 14 j.a., a obejmuje lata 1817-1866.
Akta te dotyczą głównie spraw związanych z zakładaniem i prowadzeniem aptek, nadzoru nad sprzedażą lekarstw, kwalifikacji personelu aptecznego itp.
W wyniku dokonanego w 1866 r. nowego podziału administracyjnego na terenie wschodniej Wielkopolski utworzono cztery powiaty: kolski, koniński, słupecki i turecki. Tylko w przypadku powiatów: konińskiego i tureckiego zachowały się w szczątkowej formie akta ówczesnych zarządów powiatowych (Uezdnoe Uprawlenie).
Niezwykle cenne materiały znajdują się w zespole Zarządu Cywilnego w Koninie (Kaiserliche Zivilverwaltung) z lat 1915-1918, organu niemieckiej administracji okupacyjnej obejmującego teren pow. konińskiego i słupeckiego.
Istotną część zasobu stanowią materiały archiwalne z okresu II Rzeczpospolitej, w tym przede wszystkim zespoły akt starostw i wydziałów powiatowych. Są one podstawową bazą źródłową do dziejów życia gospodarczego, społecznego i politycznego regionu wschodniej Wielkopolski (do roku 1938 należącej do ówczesnego woj. łódzkiego, a następnie przyłączonej do woj. poznańskiego) w omawianym okresie. W miarę pełny jest stopień zachowania akt starostw
i wydziałów powiatowych w odniesieniu do powiatów konińskiego i słupeckiego (zlikwidowanego w roku 1932 i przyłączonego do pow. konińskiego), natomiast w przypadku powiatu kolskiego i tureckiego przedstawia się znacznie gorzej.
Na zasób aktowy tegoż szczebla organizacyjnego po roku 1945 składają się akta starostw
i powiatowych rad narodowych z lat 1945-1950 oraz prezydiów powiatowych rad narodowych.
W związku z reformą administracyjną kraju i likwidacją województwa konińskiego do zasobu archiwalnego przejmowane są materiały archiwalne urzędów i instytucji działających w latach 1975-1998. W tym m.in. Wojewódzka Rada Narodowa, Sejmik Samorządowy Województwa Konińskiego, Urząd Wojewódzki w Koninie.
Do najcenniejszych materiałów archiwalnych należą akta miast. W tej grupie zespołów na szczególną uwagę zasługują akta miast: Konina z lat 1795-1950, Dąbia z lat 1809-1950
oraz Turku z lat 1801-1950. Pierwszy z tych zespołów ze względu na spełnianą przez miasto
w przeszłości i obecnie funkcję najważniejszego w regionie centrum administracyjnego, natomiast drugi z uwagi na wyjątkową na tym terenie - i to w przypadku niezbyt dużego ośrodka miejskiego - kompletność zachowania materiałów archiwalnych (ogółem zespół liczy 3984 j.a., 29,20 m.b. akt). Natomiast zespół akt miasta Turku cechuje dobrze zachowana część akt z okresu kancelarii rosyjskiej ( 1866-1914).
Licznie reprezentowane są również zespoły akt gmin z terenu wyżej wymienionych powiatów. Także w tym przypadku stopień zachowania, jak i dolne granice chronologiczne poszczególnych zespołów, są bardzo zróżnicowane. Niemniej jednak wobec istotnych luk w aktach szczebla powiatowego wartość źródłowa akt miast i gmin tej części Wielkopolski jest szczególnie wysoka.
Materiały archiwalne powstałe w toku działalności administracji ogólnej i samorządowej uzupełniają akta organów administracji specjalnej. Przede wszystkim urzędów skarbowych
(z XIX i XX w.), powiatowych urzędów ziemskich (z okresu międzywojennego), powiatowych urzędów rozjemczych do spraw majątkowych posiadaczy gospodarstw wiejskich, komend
i posterunków policji państwowej (1919-1939), spółek wodnych i Państwowego Zarządu Wodnego w Koninie z lat 1930-1939 i 1945-1950. W tym także materiały do dziejów szkolnictwa, a więc akta inspektoratów szkolnych z lat 1919-1939 i 1945-1950 oraz zespół akt Powiatowej Szkoły Pedagogicznej w Koninie z lat 1862-1869.
W zasobie konińskiego archiwum znajdują się również materiały instytucji wymiaru sprawiedliwości. Są to akta sądów gminnych i sądów pokoju z okresu zaboru oraz I wojny światowej, sądów pokoju i grodzkich z okresu międzywojennego (oraz z lat 1945-1950),
a także akta sądów obwodowych z okresu okupacji hitlerowskiej. Ponadto akta notariuszy z lat 1810-1939 oraz księgi wieczyste dawne (hipoteczne) z terenu właściwości działania sądów rejonowych: w Koninie i Turku.
W grupie materiałów archiwalnych związanych z działalnością przedsiębiorstw i instytucji gospodarczych dominują akta banków (głównie z okresu międzywojennego), kas spółdzielczych (tzw. kas Stefczyka z XIX-XX w.), komunalnych kas oszczędności (okres międzywojenny) oraz akta spółdzielni i organizacji spółdzielczych po roku 1945. Ponadto akta przedsiębiorstw państwowych, m.in. Przedsiębiorstwa Budowy Elektrowni i Przemysłu "Energoblok" w Koninie (1969-1999), Wytwórni Konstrukcji Stalowych "Mostostal" w Słupcy (1969-1995), Kopalni Węgla Brunatnego "Adamów" w Turku (1959-1976), Huty Aluminium "Konin" w Koninie (1963-1995).
Natomiast akta organizacji społecznych i partii politycznych sprzed 1945 r. to przede wszystkim zespoły powiatowych i lokalnych organizacji ochotniczych straży pożarnych i kółek rolniczych.
Z okresu powojennego w skład zasobu wchodzą akta m.in. powiatowych komend Powszechnej Organizacji Służba Polsce (1949-1955) i instancji partyjnych Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej z terenu województwa konińskiego z lat 1975-1990.
Charakterystyczną cechą zasobu archiwalnego konińskiego oddziału był fakt, iż do niedawna jego cezurę chronologiczną stanowiły z reguły lata 1950-1954. Powodem takiego stanu rzeczy było - z przyczyn już wyżej opisanych - zaprzestanie przejmowania akt w latach sześćdziesiątych. Dopiero w ostatnich latach do magazynów trafiły nowe zespoły (bądź też dopływy akt), przede wszystkim prezydiów powiatowych, miejskich i gromadzkich rad narodowych. Obecna sytuacja lokalowa umożliwia także sukcesywne przejmowanie akt rad narodowych oraz urzędów miast
i gmin z lat 1973-1990.
Innym wyróżnikiem jest fakt, że w zasobie oddziału nie znajdują się akta stanu cywilnego (metrykalne) wytworzone na terenie jego działania. Są one przechowywane i nadal przekazywane do Archiwum Państwowego w Poznaniu.
Skomplikowane warunki w jakich formował się stały zasób archiwalny placówki doprowadziły bowiem do sytuacji naruszenia zasady pertynencji. Wiele zespołów akt instytucji i urzędów szczebla powiatowego i niższego działających na tym terenie znajduje się w zasobie archiwów państwowych w Poznaniu i Łodzi, a także Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie.
W skrajnych przypadkach doprowadziło to do występowania w zasobach innych archiwów takich samych zespołów akt, i to najczęściej w formie szczątkowej. Przykładem są zespoły akt zarządów powiatowych w Koninie i Turku z okresu 1866-1914 znajdujące się w Archiwum Państwowym w Łodzi, czy też akta Naczelnika Powiatu Konińskiego z okresu 1815-1866, początkowo znajdujące się w zasobie Archiwum Głównego Akt Dawnych, a obecnie przechowywane w Archiwum Państwowym m. st. Warszawy.

Dzieje Oddziału.
Konińska placówka archiwalna należy do grona najstarszych archiwów terenowych zorganizowanych przez Archiwum Państwowe w Poznaniu. Utworzono ją we wrześniu 1950 r. na podstawie zarządzenia Ministerstwa Oświaty z dnia 21 lipca tegoż roku jako Powiatowe Archiwum Państwowe w Koninie. W latach 1950-1952 swoim zasięgiem działania obejmowało powiaty: koniński, gnieźnieński i wrzesiński. Równocześnie powołano PAP w Kole z terenem działania powiatu kolskiego i tureckiego. W roku 1952 zlikwidowano PAP w Kole, a teren jego działania włączono do PAP w Koninie, z którego wyłączono jednocześnie teren powiatów: gnieźnieńskiego i wrzesińskiego. W ten sposób ukształtował się teren działania konińskiej placówki archiwalnej obejmującej powiaty: koniński, słupecki (wydzielony z dotychczasowego, rozległego powiatu konińskiego w 1956 r.), kolski i turecki.
W związku z przeprowadzoną w 1975 r. reformą podziału administracyjnego kraju przeprowadzono również z dniem 1 lutego 1976 r. reorganizację państwowej służby archiwalnej. Likwidacji uległy powiatowe archiwa państwowe, a w nowo utworzonych województwach zorganizowano wojewódzkie archiwa państwowe lub oddziały dotychczasowych wojewódzkich archiwów państwowych. W Koninie, przede wszystkim wobec braku odpowiednich warunków lokalowych, utworzono oddział Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Poznaniu. Przeprowadzona reorganizacja nie spowodowała drastycznych zmian w zakresie terenu działania konińskiej placówki obejmującej obszar nowoutworzonego województwa konińskiego, gdyż to ostatnie w swoim zasadniczym zrębie powstało z powiatów: Koło, Konin, Słupca i Turek. Nastąpiło jednak szereg zmian terytorialnych na krańcach dawnych powiatów. Najważniejsze z nich to m. in. przyłączenie gmin: Witkowo (d. powiat Gniezno ), Przedecz (d. pow. Włocławek), Grabów (d. pow. Łęczyca ) oraz odłączenie rejonu Jeziorska.
Od 1983 r., po uchwaleniu przez Sejm ustawy z 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach, placówka nosi nazwę: Archiwum Państwowe w Poznaniu Oddział
w Koninie.

PIŁA

Archiwum Państwowe w Poznaniu
Oddział w Pile
ul. ppłk Aleksandra Kity 5
64-920 Piła, skr. Poczt. 231
+48 (67) 210-09-26
+48 (67) 349-16-08
+48 (67) 349-16-09

e-mail: pila@poznan.ap.gov.pl
e-mail: appop55@wp.pl

Kierownik dr Maciej Kamiński

Pracownia naukowa:
poniedziałek - piątek, 8.00 - 15.00

Udostępnianie zbiorów:
Pracownia naukowa czynna jest od poniedziałku do piątku w godz. od 9°° do 15°°. Informacje na temat zasobu udzielane są w godzinach urzędowania telefonicznie, listownie, w formie elektronicznej i ustnie na miejscu. Istnieje możliwość sporządzenia kopii kserograficznych.

Informacje o zasobie:
Zasób oddziału to dziś 840 zespołów, 50 tysięcy jednostek i ponad 800 metrów bieżących akt. Są to akta administracji ogólnej państwowej i samorządowej, administracji specjalnej, instytucji wymiaru sprawiedliwości, przedsiębiorstw i administracji gospodarczej oraz organizacji politycznych (przede wszystkim PZPR). Choć najstarsze archiwalia powstały w połowie XVII wieku, to jednak większość pochodzi z XIX i XX stulecia. Tradycyjnie wielką popularnością cieszą się akta metrykalne z lat 1874-1902 wytworzone przez ponad sto ówczesnych królewsko-pruskich urzędów stanu cywilnego. Duże zainteresowanie wzbudzają też akta miejskie - magistratów pruskich a później polskich. Podobnie rzecz się ma z administracją państwową (landratury, starostwa) i szkolnictwem. Na podstawie powyższych materiałów można prześledzić dzieje tych instytucji w czasach zaboru pruskiego a potem niepodległości. Ciekawe są także archiwalia wymiaru sprawiedliwości. Są to m.in. akta sądów obwodowych i prokuratur w Pile, Trzciance i Chodzieży. W materiałach pilskiej prokuratury z okresu III Rzeszy znajdziemy materiały dotyczące przejawów oporu wobec totalitarnego systemu w tym państwie. Ostatnio coraz więcej użytkowników pracowni naukowej sięga też po archiwalia powojenne proweniencji administracyjnej czy partyjnej. Związane jest to z intensyfikacją badań nad dziejami PRL.
W niewielkiej bibliotece znajduje się wcale pokaźny zbiór 614 tomów dokumentów polskich
i niemieckich zawierających zarządzenia władz centralnych i lokalnych. Czytelnik znajdzie tu także opracowania do dziejów regionu, przewodniki, atlasy i mapy. Rarytasem są pojedyncze egzemplarze lokalnych przedwojennych czasopism niemieckich i polskich.

Dzieje Oddziału.
Archiwum w Pile istnieje od 1952 r. Swoim zasięgiem obejmowało początkowo ówczesne powiaty: chodzieski, czarnkowski, trzcianecki, złotowski oraz Piłę. Wraz z utworzeniem w 1975 r. województwa pilskiego teren działania znacznie się powiększył. Nastąpiły ponadto zmiany organizacyjne - Powiatowe Archiwum Państwowe w Pile zastąpione zostało Oddziałem w Pile Archiwum Państwowego w Poznaniu. Dziś, po kolejnej reformie administracyjnej, pilska placówka nadzoruje ten sam obszar co uprzednio, na który składają się powiaty: chodzieski, czarnkowsko-trzcianecki, pilski, wałecki, wągrowiecki i złotowski.
Obecne lokum to już czwarta siedziba naszego oddziału. Początkowo były to trzy pokoje w budynku pilskiego starostwa, potem dwa przy ul. Kilińskiego. Przejściowo archiwum mieściło się nawet w budynku przeznaczonym do rozbiórki. Od 1984 r. zajmuje murowany barak przy ul. Śniadeckich, który miał nam służyć dziesięć lat. Prowizorki bywają jednak nadzwyczaj trwałe.
W 2004 roku pilskie archiwum przeprowadzi się do siedziby z prawdziwego zdarzenia.